समुद्रातील पाण्यातून मीठ, खारटपण व क्षार काढून पिण्या योग्य व सिंचना साठीची प्रक्रिया (डिसॅलिनेशन) शाश्वत विकास करेल – राजेंद्र दाते पाटील* 

*समुद्रातील पाण्यातून मीठ, खारटपण व क्षार काढून पिण्या योग्य व सिंचना साठीची प्रक्रिया (डिसॅलिनेशन) शाश्वत विकास करेल – राजेंद्र दाते पाटील* 

*राज्य शासनाने परिश्रम घ्यावेत* 

मुंबई (प्रतिनिधी)समुद्रातील खारटपणा काढण्याची प्रक्रिया” किंवा “पाण्याचे निर्लवणीकरण” म्हणजे ‘डिसॅलिनेशन’.असुन समुद्रातील पाण्यातून मीठ,खारट व क्षार काढून ते पाणी पिण्यायोग्य किंवा सिंचनासाठी योग्य बनवण्याची प्रक्रिया (डिसॅलिनेशन) शाश्वत विकास करेल असे प्रतिपादन जेष्ठ जल अभ्यासक डॉ राजेंद्र दाते पाटील यांनी केले. या साठी महाराष्ट्र शासनाने प्रचंड परिश्रम घेऊन मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस, उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे,अजित दादा पवार व पारंपरिक ऊर्जा मंत्री अतुल सावे यांना सर्व कस पणाला लावावा लागेल असे प्रतिपादन पीपल्स फोरम फॉर सोशल कॉज चे सचिव व जेष्ठ जलतज्ञ डॉ राजेंद्र दाते पाटील यांनी आमच्या प्रतिनिधी सोबत विशेष बातचीत करताना या अत्यंत क्लिष्ट व अभ्यासु बाबी नमुद केल्या.

पुढे अधिकची सविस्तर माहिती देताना ते म्हणाले की, डिसॅलिनेशन म्हणजे समुद्रातील किंवा खारट पाण्यातून मीठ आणि इतर क्षार काढून ते पाणी पिण्यायोग्य किंवा सिंचनासाठी योग्य बनवण्याची प्रक्रिया आहे. मराठीत या प्रक्रियेला ‘समुद्रातील खारटपणा काढण्याची प्रक्रिया’ किंवा ‘पाण्याचे निर्लवणीकरण’ (डिसॅलिनेशन) असे म्हणतात. यात समुद्राच्या पाण्याचे शुद्धीकरण केले जाते, ज्यामुळे ते पिण्यासाठी आणि शेतीसाठी वापरले जाऊ शकते.सध्या रशियन शास्त्रज्ञ उच्च- तापमान, कमी-शक्तीचे थोरियम अणुभट्ट्या विकसित करत आहेत, ज्यामध्ये वीज आणि उष्णता निर्माण करण्यासाठी थोरियम आणि शस्त्रास्त्र- दर्जाच्या प्लुटोनियमचे मिश्रण वापरण्याची शक्यता आहे. या अणुभट्ट्या हायड्रोजन उत्पादन आणि पाण्याचे निर्लवणीकरण (डिसॅलिनेशन) करण्यासाठी देखील वापरल्या जाऊ शकतात. हा प्रकल्प सोव्हिएत काळातील संचित प्लुटोनियम वर आधारित आहे, जो साठवणे आणि पुनर्प्रक्रिया करणे महाग आहे.थोरियम आणि प्लुटोनियम अणुभट्ट्या थोरियम आणि शस्त्रास्त्र-दर्जाच्या प्लुटोनियमचे मिश्रण वापरतात,ज्यामध्ये प्लुटोनियम अणु अभिक्रिया सुरू करण्यासाठी आणि टिकवून ठेवण्यासाठी विखंडन पदार्थ म्हणून काम करते.

*उच्च- तापमान, कमी-शक्ती:*

हे अणुभट्ट्या उच्च-तापमान आणि कमी-शक्तीच्या बनवण्या साठी डिझाइन केल्या जात आहेत,ज्यामुळे ते वीज निर्मितीच्या पलीकडे विविध अनुप्रयोगांसाठी योग्य बनतात.

*पाण्यावर स्वतंत्र शीतकरण*

पारंपारिक अणुभट्ट्यांप्रमाणे, हे थोरियम अणुभट्ट्या शीतलक म्हणून हेलियम, कार्बन डायऑक्साइड किंवा हायड्रोजन वापरू शकतात, ज्यामुळे नद्या किंवा इतर स्रोतांमधून पाण्याची गरज कमी होते.

*कचरा कमी करणे :*

थोरियम-आधारित अणुभट्ट्यां मधून युरेनियम-आधारित अणुभट्ट्यांच्या तुलनेत कमी काळ टिकणारा किरणोत्सर्गी कचरा निर्माण होण्याची अपेक्षा आहे.हायड्रोजन उत्पादन आणि निर्लवणीकरण(डिसॅलिनेशन)

या अणुभट्ट्यांद्वारे निर्माण होणारी औष्णिक ऊर्जा हायड्रोजन उत्पादन व समुद्राच्या पाण्याचे डिसॅलिनेशन करण्यासाठी वापरली जाऊ शकते, ज्यामुळे ऊर्जा आणि जल सुरक्षेसाठी संभाव्य उपाय उपलब्ध होतात.

*महाराष्ट्र सहयोग:*

भारतातील महाराष्ट्र राज्य थोरियम इंधनावर आधारित एक लहान मॉड्यूलर अणुभट्टी विकसित करण्यासाठी “रशियाच्या रॉस्टम नामक संस्थेसोबत ” भागीदारी करत आहे,ज्याचे उद्दिष्ट व्यापारीकरण आणि स्थानिक असेंब्ली आहे. डिसॅलिनेशन ही एक प्रक्रिया आहे जी खाऱ्या पाण्यातील खनिज घटक काढून टाकते.सामान्यत, डिसॅलिनेशन म्हणजे पदार्थातील क्षार आणि खनिजे काढून टाकणे. एक उदाहरण म्हणजे मातीचे डिसॅलिनेशन.हे शेतीसाठी महत्वाचे आहे.मानवी वापरासाठी किंवा सिंचनासाठी पाणी तयार करण्यासाठी खाऱ्या पाण्याचे, विशेषतः समुद्राच्या पाण्याचे डिसॅलिनेशन करणे शक्य आहे.डिसॅलिनेशन प्रक्रियेचे उप-उत्पादन म्हणजे खारे पाणी. अनेक समुद्री जहाजे आणि पाणबुड्या डिसॅलिनेशन वापरतात. डिसॅलिनेशन मध्ये आधुनिक रस प्रामुख्याने मानवी वापरासाठी गोड्या पाण्याच्या किफायतशीर पुरवठ्यावर केंद्रित आहे.डिसॅलिनेशन केलेल्या सांडपाण्यासोबत ते पावसा पासून स्वतंत्र असलेल्या काही जलस्रोतांपैकी एक आहे.बार्सिलोना,स्पेनमधील रिव्हर्स ऑस्मोसिस डिसेलिनेशन प्लांट

त्याच्या ऊर्जेच्या वापरामुळे,समुद्राच्या पाण्याचे क्षारीकरण करणे हे पृष्ठभागावरील किंवा भूजलातील गोड्या पाण्यापेक्षा,पाण्याचे पुनर्वापर आणि जलसंवर्धनापेक्षा सामान्यतः जास्त महाग असते ;तथापि, हे पर्याय नेहमीच उपलब्ध नसतात आणि साठ्यातील घट ही जग भरातील एक गंभीर समस्या आहे.

जे मोठ्या प्रमाणात डिसॅलिनेशन पायाभूत सुविधांचे वाढते महत्त्व दर्शवते.अशी जगाची स्थिती असुन महाराष्ट्र शासनाने आता अधिकची प्रगती पिण्याचे पाणी व सिंचनासाठी लागणाऱ्या पाण्यासाठी करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने प्रचंड परिश्रम तथा मेहनत घेऊन मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस,उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे,अजितदादा पवार आणि पारंपरिक ऊर्जा मंत्री अतुल सावे यांना सर्व कस पणाला लावावा लागेल.

या प्रकल्पासाठी समन्वय आणि संशोधन सुलभ करण्यासाठी एक संयुक्त कार्यगट स्थापन करण्याची गरज असुन प्रकल्पाच्या अंमल बजावणीत स्वाक्षरी करणाऱ्या संस्थांचे प्रतिनिधी महाजेनको, रोसाटॉम ऊर्जा प्रकल्प,मित्रा आणि ग्लोबल तंत्रज्ञान आघाडी यांच्या सह या क्षेत्रात कार्यरत एन जी ओ यांची मदत घेऊन नव्हे या स्वयंसेवी संस्थेचा सहभाग आवश्यक ठरणार असुन अंमलबजावणी दरम्यान भारत सरकारने अणुऊर्जेसाठी घालून दिलेल्या सर्व कायदेशीर तरतुदी आणि सुरक्षा प्रोटोकॉलचे काटेकोरपणे पालन केल्यास समुद्राचे क्षार युक्त खारट पाणी पिण्यासाठी व सिंचना साठी लिलया पद्धतीने हा ” गेम चेंजर ” प्रकल्प ठरू शकतो असे आग्रही प्रतिपादन पीपल्स फोरम फॉर सोशल कॉज चे सचिव व जेष्ठ जल अभ्यासक डॉ राजेंद्र दाते पाटील यांनी केले आहे.