केळी निर्यातीस मोठा अडथळा — हवामान, दरकपात आणि वाहतूक व्यवस्थेच्या संकटात शेतकरी अडकले

केळी निर्यातीस मोठा अडथळा — हवामान, दरकपात आणि वाहतूक व्यवस्थेच्या संकटात शेतकरी अडकले

खबरनामा न्यूज विशेष विश्लेषण | संकलन : नरेंद्र पाटील काळे

महाराष्ट्रातील सोलापूर, जळगाव, अहमदनगर, वाशिम, बुलढाणा आणि विदर्भातील काही जिल्ह्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणात घेतले जाणारे केळी उत्पादन यंदा गंभीर संकटात सापडले आहे. पाऊस, अवकाळी हवामान, वाहतूक खर्च, निर्यात अडथळे आणि बाजारातील मंदी — या सर्व घटकांचा एकत्रित परिणाम म्हणून निर्यात दर्जाच्या केळीला बाजारपेठा मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांना करोडोंचे नुकसान होते आहे.

▪️ सोलापूरची केळी निर्यात थांबली — ८०–९० टक्के उत्पादन अडचणीत

सोलापूर जिल्हा हा महाराष्ट्रातील निर्यातयोग्य केळीचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.

यंदा हवामानातील बदल, कापणीच्या वेळेतील अंतर आणि बाजारातील दबावामुळे:

सोलापूरातील निर्यात जवळजवळ थांबली

निर्यातदारांकडून केळी खरेदी कमी

वाहतूक खर्च वाढल्यामुळे कंटेनर दर दुपटीने वाढले

निर्यातदारांनी खरेदी दर २१–२३ रुपयांवरून १२–१४ रुपये किलोवर आणले

शेतकऱ्यांनी सिंचन, खतं, वीज आणि मजुरीवर भरमसाट खर्च केलेला असताना इतक्या कमी दरात उत्पादन विकणे म्हणजे सरळ-सरळ तोटा असल्याचे मत स्थानिक केळी उत्पादक संघटनांनी मांडले आहे.

▪️ उत्पादन वाढ — परंतु गुणवत्ता घसरली

हवामानाच्या बदलत्या स्वरूपामुळे:

घडांची उंची वाढली

वजन वाढले पण साठवण क्षमता कमी

निर्यातीसाठी लागणारा दर्जा कमी पडला

आकार, रंग आणि वजनातील असमतोल वाढला

बासरीचे २३ किलोचे गुणोत्तर घटून २०–२१ किलोवर आले

निर्यातदारांच्या मते, ‘‘दिसायला मोठं पण गुणवत्ता कमी’’ अशा फळांमुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात भारतीय केळीची स्पर्धात्मकता कमी झाली आहे.

▪️ पावसाने सर्व गणित बिघडले — व्यापाऱ्यांनीही हात काढला

पावसाच्या अतिरेकामुळे

केळीचा रंग पिवळ्याऐवजी हिरवट राहतो

घड सैल पडतात

पॅकिंगमध्ये अडचणी

वाहतुकीदरम्यान नुकसान वाढ

व्यापाऱ्यांनी खरेदी कमी केली

सोलापूर, मंगळवेढा, करमाळा, पंढरपूर या भागात हवामानामुळे १५–२०% केळी वापरण्यास अयोग्य झाली आहेत.

▪️ निर्यात बाजारात भारतीय केळीला वाढती स्पर्धा

इक्वेडोर, कोस्टारिका आणि फिलिपाईन्स या देशांकडून:

कमी दरात

उच्च साठवण क्षमतेची

समसरट रंग व आकाराची केळी

मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध होते.

भारतातून जाणाऱ्या केळीला सध्या जागतिक स्पर्धेत मागणी कमी होत असल्याचे निर्यात क्षेत्रातील तज्ञांनी सांगितले आहे.

▪️ स्थानिक बाजारातही दर कोसळले

पहिल्या दर्जाच्या बासरीला:

पूर्वी २३/२४ किलो प्रति पेटी मिळणारा चांगला दर

आता थेट खाली येऊन १२/१५ किलो प्रतिपेटी दर

उत्पादन खर्चही निघत नाही

दुसऱ्या दर्जाच्या केळीचे भाव तर त्यापेक्षा कमी असल्याने शेतकऱ्यांनी ‘‘घड तोडून देण्यापेक्षा झाडावरच ठेवलेलं बरं’’ अशी हताश प्रतिक्रिया दिली.

▪️ कटिंग-पॅकिंगच्या सुविधांचा तुटवडा — मोठे लॉस

सोलापूर जिल्ह्यातील पॅकिंग केंद्रांमध्ये:

अत्याधुनिक वॉशिंग लाईनची कमतरता

कटिंग प्रक्रियेत होणारा जास्त वेळ

शीतगृहांची अपर्याप्त संख्या

वाहतुकीसाठी कोल्ड कंटेनर कमी

या कारणांमुळे निर्यातयोग्य गुणवत्तेचे केळी साठवताना खराब होते आणि शेतकऱ्यांना आणखी तोटा सहन करावा लागतो.

▪️ ‘खोडव्याला’ नको अनाकलनीय निर्बंध — शेतकऱ्यांचा आक्रोश

शेतकऱ्यांनी स्पष्ट केले आहे की:

खोडव्यावर निर्बंध घातल्यास उत्पादन आणखी घटते

केळीच्या निर्यातीपूर्वी खोडव्याची तोडणी हा महत्त्वाचा टप्पा

याला ‘नियम’ करून रोखण्याची काही शास्त्रीय वैधता नाही

अशा निर्णयामुळे उत्पादन आणि घडांची ताकद दोन्ही घटतात

कर्त्याधर्त्यांनी याबाबत सखोल अभ्यास करून निर्णय घ्यावा, अशी मागणी केली आहे.

▪️ निर्यात सुरु न झाल्यास पुढील २ महिन्यात आणखी मोठं संकट

तज्ज्ञांच्या मते:

आगामी आठवडा–दोन आठवड्यांत निर्यात पुन्हा सुरू झाली नाही तर

नोव्हेंबर–डिसेंबरमध्ये उत्पादन पीकात येईल

बाजार घटेल

दर १०–१२ रुपयांवर आणखी खाली येतील

शेतकऱ्यांचे नुकसान दुप्पट होईल

▪️ शेतकऱ्यांच्या तातडीच्या मागण्या

१) निर्यातीतील तांत्रिक अडथळे त्वरित दूर करावे

२) कंटेनर दर कमी करण्यासाठी केंद्र–राज्य समन्वय

३) सोलापूर–नगरमध्ये नवीन अत्याधुनिक पॅकिंग हाऊसेस

४) हवामानबदलानुसार विमा संरक्षण वाढवणे

५) साठवण सुविधा वाढवून घडांचे नुकसान कमी करणे

६) दर्जानुसार भाव मिळावा यासाठी मार्केट रेग्युलेशन

शेवटचा निष्कर्ष

हवामान बदल, अनियमित बाजारव्यवस्था आणि निर्यातीसाठी लागणारे वाढते अडथळे — या तिघांच्या गठजोडीने महाराष्ट्रातील केळी उद्योग ‘तीव्र संकट’ या टप्प्यावर पोहोचला आहे.

शासनाने तातडीने हस्तक्षेप करून निर्यात सुरळीत केली नाही, पायाभूत सुविधा वाढवल्या नाहीत, तर येणारे २–३ महिने केळी उत्पादकांसाठी अत्यंत कठीण ठरू शकतात.

👉 खबरनामा न्यूजसाठी विशेष लेख — संकलन: नरेंद्र पाटील काळे