“पुरस्कार एका अधीक्षकाचा… गौरव मात्र माणुसकीचा!”

“पुरस्कार एका अधीक्षकाचा… गौरव मात्र माणुसकीचा!”

मा. सुभाष कारभारी आव्हाड सर यांना ‘आदर्श अधीक्षक पुरस्कार’; २३ वर्षांच्या सहप्रवासातील कर्तव्यनिष्ठा, विद्यार्थ्यांप्रती वात्सल्य आणि माणुसकीला सलाम

काही माणसांच्या कर्तृत्वाला पुरस्कार मिळतो आणि काही माणसांच्या पुरस्काराला त्यांच्या कर्तृत्वाची उंची प्राप्त होते. मा. श्री. सुभाष कारभारी आव्हाड सर यांना इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, अहिल्यानगर यांच्याकडून प्राप्त झालेला ‘आदर्श अधीक्षक पुरस्कार’ हा दुसऱ्या प्रकारातील आहे. कारण हा सन्मान केवळ एका वसतिगृह अधीक्षकाच्या प्रशासकीय कार्यक्षमतेचा गौरव नाही; हा विद्यार्थ्यांप्रती असलेल्या वात्सल्याचा, कर्तव्याप्रती असलेल्या निष्ठेचा, सहकाऱ्यांप्रती असलेल्या सहकार्यशील वृत्तीचा आणि माणूस म्हणून जगताना जपलेल्या माणुसकीचा सन्मान आहे. आमच्या प्राथमिक आश्रमशाळा, पांगरमल, ता. जि. अहिल्यानगर या परिवारासाठी तर हा क्षण निश्चितच अभिमानाचा, आनंदाचा आणि कृतज्ञतेचा आहे.

या आनंदाच्या क्षणी मन मागे वळून पाहते आणि या प्रवासाची पाळेमुळे ज्या मातीत रुजली, त्या चाणक्य चॅरिटी ट्रस्टच्या ऋणाची जाणीव अधिक तीव्रतेने होते. समाजातील वंचित, भटक्या-विमुक्त आणि गरजू घटकांतील मुलांच्या शिक्षणासाठी, त्यांच्या भविष्याला आकार देण्यासाठी आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून राष्ट्रउभारणीच्या पवित्र कार्यात सहभागी होण्याची संधी आम्हाला या संस्थेने दिली. आमच्यासारख्या अनेक शिक्षक-शिक्षकेतर कर्मचाऱ्यांना केवळ नोकरीची संधी नव्हे, तर माणसं घडविण्याचे आणि भविष्य घडविण्याचे एक पवित्र कार्यक्षेत्र या संस्थेने उपलब्ध करून दिले. त्यामुळे आजचा हा पुरस्कार एका व्यक्तीच्या कर्तृत्वाचा असला, तरी त्याच्या पार्श्वभूमीवर उभ्या असलेल्या संस्थेच्या योगदानाला आणि त्या संस्थेने दिलेल्या संधीला विसरून चालणार नाही.

चाणक्य चॅरिटी ट्रस्टचे संस्थापक अध्यक्ष, दिवंगत कै. मा. आ. नवनाथरावजी आव्हाड यांचे स्मरण या प्रसंगी अत्यंत कृतज्ञतेने होते. त्यांच्या दूरदृष्टीतून आणि सामाजिक बांधिलकीतून उभे राहिलेले हे कार्य अनेकांच्या आयुष्याला दिशा देणारे ठरले. शिक्षण हे केवळ अक्षरज्ञानाचे साधन नसून सामाजिक परिवर्तनाचे आणि राष्ट्रनिर्मितीचे प्रभावी माध्यम आहे, या विचाराने त्यांनी उभा केलेला हा वटवृक्ष आज अनेकांच्या जीवनाला सावली देत आहे. त्यांच्या कार्याचा वारसा पुढे नेणाऱ्या प्रत्येकाच्या यशात त्यांच्या दूरदृष्टीची आणि त्यागाची एक अदृश्य स्वाक्षरी आहे.

संस्थेचे दिवंगत सचिव, पंचायत समिती अहिल्यानगरचे माजी उपसभापती कै. रामदासजी आव्हाड यांचे योगदानही तितक्याच आदराने स्मरणात राहते. संस्थेच्या वाटचालीत त्यांनी दिलेले योगदान, प्रशासकीय जाणिवेतून आणि सामाजिक बांधिलकीतून केलेले प्रयत्न हे या शैक्षणिक चळवळीच्या इतिहासातील महत्त्वाचे अध्याय आहेत. आज आपण ज्या कार्याचा अभिमान बाळगतो, त्यामागे अशा अनेक ज्ञात-अज्ञात हातांचे कष्ट, त्याग आणि आशीर्वाद आहेत. म्हणूनच आजच्या या आनंदाच्या क्षणी या दोन्ही दिवंगत कर्मयोगी व्यक्तिमत्त्वांना मनःपूर्वक अभिवादन करणे, ही केवळ औपचारिकता नाही, तर कृतज्ञतेची नैतिक जबाबदारी आहे.

आज संस्थेच्या कार्याची धुरा समर्थपणे सांभाळणाऱ्या विद्यमान अध्यक्षा श्रीमती उषाताई आव्हाड आणि विद्यमान सचिव, प्रथितयश उद्योजक मा. गिरीषजी आव्हाड यांच्याप्रतीही मनःपूर्वक ऋणनिर्देश व्यक्त करावासा वाटतो. संस्थेची मूळ सामाजिक बांधिलकी आणि शैक्षणिक ध्येयधोरणे जपत, बदलत्या काळाच्या गरजा ओळखून ही वाटचाल पुढे नेण्याचे त्यांचे प्रयत्न निश्चितच कौतुकास्पद आहेत. संस्था ही केवळ इमारत, नियम आणि व्यवस्था यांचा समूह नसतो; तिच्यामागे एक विचार, एक ध्येय आणि त्या ध्येयाशी प्रामाणिक राहणारी माणसे असतात. चाणक्य चॅरिटी ट्रस्टच्या या सातत्यपूर्ण प्रवासात विद्यमान पदाधिकाऱ्यांचे योगदान निश्चितच मोलाचे आहे.

या संस्थेच्या माध्यमातून आम्हाला जे कार्यक्षेत्र मिळाले, ते खरे तर केवळ उपजीविकेचे साधन नव्हे, तर राष्ट्राच्या उद्याच्या पिढीला घडविण्याची संधी आहे. वसतिगृहातील एखाद्या मुलाच्या डोळ्यात भविष्याचे स्वप्न जागवणे, एखाद्या मुलीला आत्मविश्वास देणे, एखाद्या विद्यार्थ्याच्या हातात पुस्तक देऊन त्याच्या आयुष्याची दिशा बदलणे—यापेक्षा मोठे राष्ट्रकार्य दुसरे कोणते असू शकते? म्हणूनच या कार्यक्षेत्रात काम करण्याची संधी देणाऱ्या चाणक्य चॅरिटी ट्रस्टचे ऋण शब्दांत फेडणे शक्य नाही; ते केवळ प्रामाणिकपणे काम करूनच व्यक्त करता येते.

गेल्या तेवीस वर्षांपासून आव्हाड सरांसोबत काम करण्याचा योग आला. तेवीस वर्षे म्हणजे एखाद्या ऋतूसारखी येऊन जाणारी वर्षे नव्हेत; हा एका पिढीच्या बदलाचा काळ आहे. या प्रदीर्घ सहप्रवासात कितीतरी प्रसंग आले, कितीतरी चेहरे बदलले, कामाच्या कितीतरी पद्धती बदलल्या; परंतु आव्हाड सरांच्या स्वभावातील आपलेपणा, कर्तव्यनिष्ठा आणि सहकार्याची ऊब मात्र कधीही बदलली नाही. काळाच्या ओघात काही नाती औपचारिकतेत विरून जातात, तर काही नाती अनुभवांच्या धाग्यांनी अधिकाधिक घट्ट विणली जातात. आव्हाड सरांसोबतचे नाते हे याच दुसऱ्या प्रकारचे आहे.

‘सुभाष’ या नावातच जणू त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची एक सुंदर झलक दडलेली आहे. त्यांच्या वाणीमध्ये गोडवा आहे, बोलण्यात आपलेपणा आहे आणि वागण्यात एक सहज सुसंस्कृतपणा आहे. समोरचा कोण आहे, त्याचे पद काय आहे, त्याच्याशी आपला किती संबंध आहे, यापेक्षा तो माणूस आहे, हीच भावना त्यांच्या व्यवहारामागे असते. म्हणूनच त्यांच्याशी संवाद साधताना कधीही औपचारिकतेची भिंत जाणवत नाही. त्यांच्या चेहऱ्यावरचे प्रसन्न हास्य आणि दोन आपुलकीची वाक्ये वातावरणातील ताण सहज विरघळून टाकतात. माणसे जोडण्याची ही कला शिकवावी लागत नाही; ती अंतःकरणात रुजलेली असावी लागते. आव्हाड सरांकडे ती उपजतच आहे.

वसतिगृह अधीक्षक म्हणून त्यांची खरी ओळख त्यांच्या टेबलावरील फाईलींमध्ये किंवा व्यवस्थित ठेवलेल्या दप्तरी नोंदींमध्येच सापडत नाही; ती वसतिगृहातील मुला-मुलींच्या चेहऱ्यावर दिसते. घरापासून दूर राहणाऱ्या या विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह म्हणजे केवळ चार भिंती आणि निवासाची व्यवस्था नसते. ते त्यांच्या बालपणाचा एक मोठा भाग असते. घरची आठवण, आजारपण, भीती, एकटेपणा, छोट्या-मोठ्या अडचणी आणि भविष्याची स्वप्ने या सगळ्यांसह ते त्या वसतिगृहात वाढत असतात. अशा वेळी अधीक्षकाची भूमिका केवळ प्रशासकीय राहत नाही; ती पालकत्वाची होते. आव्हाड सरांनी हे पालकत्व पदाच्या जबाबदारीतून नव्हे, तर मनाच्या ओलाव्यातून स्वीकारले आहे.

एखाद्या मुलाला वेळेवर जेवण मिळाले का, त्याची तब्येत ठीक आहे का, एखादी मुलगी उदास का आहे, कोणाला घरची आठवण येते आहे का, कोणाच्या अभ्यासात अडचण आहे का—अशा कितीतरी छोट्या वाटणाऱ्या गोष्टींच्या मागे मोठी माणुसकी दडलेली असते. आव्हाड सरांची नजर या छोट्या गोष्टींकडे असते. म्हणूनच ते विद्यार्थ्यांसाठी केवळ ‘अधीक्षक’ राहत नाहीत; ते त्यांच्या आयुष्यातील कठीण प्रसंगी उभे राहणारे एक विश्वासाचे माणूस बनतात. आई-वडिलांपासून दूर असलेल्या मुलांना पालकत्वाची जी ऊब आवश्यक असते, ती ऊब त्यांच्या वागण्यातून त्यांना मिळते, हेच त्यांच्या कार्याचे खरे मोठेपण आहे.

कर्तव्यतत्परता हा त्यांच्या स्वभावाचा आणखी एक भक्कम आधारस्तंभ आहे. काम समोर आले की ते पूर्णत्वाला नेणे, जबाबदारी स्वीकारली की ती चोख पार पाडणे आणि दप्तरी कामकाजात कोणतीही उणीव राहू न देणे, हा त्यांचा स्वभाव आहे. कार्यालयीन कामकाजातील काटेकोरपणा आणि विद्यार्थ्यांशी वागताना असलेली मायेची भाषा—या दोन्ही गोष्टी एकाच व्यक्तिमत्त्वात सहज नांदताना दिसतात. नियमांमध्ये शिस्त आणि व्यवहारात माणुसकी यांचा सुंदर समतोल साधणे, ही त्यांच्या कार्यपद्धतीची विशेष ओळख आहे.

सहकार्य हा शब्द आजकाल अनेकदा बोलला जातो; पण तो प्रत्यक्ष जगणारी माणसे विरळ असतात. आव्हाड सर हे त्यापैकीच एक. ‘माझे काम’ आणि ‘तुझे काम’ यांच्यामध्ये भिंत उभी करण्यापेक्षा ‘आपले काम’ या भावनेने ते सहकाऱ्यांसोबत उभे राहतात. अडचणीच्या प्रसंगी आधार देणे, गरज पडल्यास पुढाकार घेणे आणि कामाचे ओझे हलके करण्यासाठी आपला वाटा उचलणे, ही त्यांची सहज वृत्ती आहे. त्यामुळे त्यांच्या सहवासात काम करताना आपण एकटे नाही, ही जाणीव सतत मनात राहते.

संस्थेतील वातावरण केवळ नियम, आदेश आणि शिस्तीने घडत नाही; ते माणसांच्या स्वभावाने घडते. एखाद्या संस्थेतील वातावरण प्रसन्न ठेवण्यासाठी मोठमोठ्या उपक्रमांची गरज नसते. एखाद्याचे मनापासूनचे हास्य, एखाद्याला दिलेली मदत, एखाद्या क्षणी केलेला विनोद आणि तणावाच्या वेळी हलके केलेले वातावरण एवढेही पुरेसे असते. आव्हाड सरांच्या हसतमुख स्वभावामुळे आणि खेळीमेळीच्या वागण्यामुळे संस्थेच्या वातावरणात एक जिव्हाळा निर्माण होतो. त्यांच्या उपस्थितीने वातावरणात सहजपणे एक प्रसन्नता उतरते.

आणि म्हणूनच या पुरस्काराच्या निमित्ताने इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, अहिल्यानगर यांचे ऋणही मनःपूर्वक मान्य करावेसे वाटते. जिल्ह्यात प्रथमच भटक्या-विमुक्त जाती-जमातींच्या आश्रमशाळांमधील शिक्षक व शिक्षकेतर कर्मचाऱ्यांच्या कार्याचा गौरव करण्यासाठी पुरस्काराची ही सुंदर परंपरा सुरू होत आहे, ही बाब निश्चितच स्वागतार्ह आणि प्रेरणादायी आहे. एखाद्या कर्मचाऱ्याच्या चांगल्या कामाची दखल घेऊन त्याला सार्वजनिकरित्या सन्मानित करणे म्हणजे केवळ व्यक्तीचा गौरव करणे नव्हे; तर त्या संपूर्ण क्षेत्रातील सेवाभावाला प्रतिष्ठा देणे होय. अशा उपक्रमामुळे दुर्गम भागात, प्रतिकूल परिस्थितीत आणि मर्यादित साधनसामग्रीत काम करणाऱ्या शिक्षक-शिक्षकेतर कर्मचाऱ्यांच्या कार्याला नवी ऊर्जा मिळेल, यात शंका नाही.

या स्तुत्य उपक्रमामागे पुढाकार घेणारे इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, अहिल्यानगरचे सहाय्यक संचालक मा. विनोदकुमार लोंढे साहेब यांच्याप्रती विशेष आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त करावीशी वाटते. एखाद्या चांगल्या कार्याची कल्पना मनात येणे ही एक गोष्ट; परंतु त्या कल्पनेला प्रत्यक्ष कृतीचे रूप देऊन परंपरेची सुरुवात करणे ही त्याहून मोठी गोष्ट. लोंढे साहेबांच्या पुढाकारातून सुरू होणारी ही पुरस्कारपरंपरा निश्चितच अनेक कर्मचाऱ्यांना प्रेरणा देणारी ठरेल.

या संपूर्ण प्रक्रियेत मोलाची भूमिका बजावणारे सहाय्यक लेखाधिकारी मा. संजय शेलार साहेब, निरीक्षक मा. तुकाराम कातकडे साहेब आणि निरीक्षक मा. विनोदकुमार लाड साहेब, तसेच पुरस्काराची प्रक्रिया यशस्वीपणे पार पाडण्यासाठी प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष सहभाग देणारे विभागातील सर्व अधिकारी, कर्मचारी आणि संबंधित प्रत्येक व्यक्ती यांच्याप्रतीही मनःपूर्वक ऋणनिर्देश. एखादा पुरस्कार मंचावर एका व्यक्तीच्या हातात येतो; परंतु त्यामागे अनेक हातांची मेहनत, अनेक मनांची सदिच्छा आणि एका व्यवस्थेची प्रामाणिक भूमिका उभी असते. त्या प्रत्येक हाताला आणि प्रत्येक मनाला या प्रसंगी मनःपूर्वक वंदन.

तेवीस वर्षांच्या या सहप्रवासाकडे मागे वळून पाहताना त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील हीच सातत्याची रेषा प्रकर्षाने जाणवते. पदे बदलू शकतात, जबाबदाऱ्या बदलू शकतात, काळ बदलू शकतो; परंतु माणसाच्या स्वभावातील खरी श्रीमंती बदलत नाही. आव्हाड सरांची श्रीमंती त्यांच्या पदात नाही, तर त्यांनी कमावलेल्या माणसांमध्ये आहे. त्यांनी जपलेल्या नात्यांमध्ये आहे. त्यांच्या सहवासातून कुणाला मिळालेल्या आधारात आहे. आणि म्हणूनच आज त्यांना मिळालेला पुरस्कार पाहताना केवळ ‘एका सहकाऱ्याला पुरस्कार मिळाला’ एवढाच आनंद होत नाही; तर ‘आपल्यातील एका माणसाच्या चांगुलपणाला अधिकृत मान्यता मिळाली’ याचा मनस्वी आनंद होतो.

पुरस्कार म्हणजे शेवट नसतो; तो एका प्रवासातील महत्त्वाचा मैलाचा दगड असतो. आव्हाड सरांच्या बाबतीत हा मैलाचा दगड त्यांच्या आतापर्यंतच्या सेवाभावाला सलाम करणारा आहे. त्यांनी ज्या विद्यार्थ्यांना मायेने सांभाळले, ज्या सहकाऱ्यांना सहकार्याचा हात दिला, ज्या कामाकडे प्रामाणिकपणे पाहिले आणि ज्या वातावरणात माणुसकी जिवंत ठेवली, त्या सगळ्यांचा हा सन्मान आहे. त्यांच्या कार्याला मिळालेली ही दाद भविष्यात आणखी मोठ्या जबाबदाऱ्यांसाठी त्यांना प्रेरणा देईल, याची खात्री आहे.

आज त्यांच्या अभिनंदनासाठी शब्द शोधताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—काही व्यक्तींबद्दल लिहिणे म्हणजे त्यांच्या गुणांची यादी करणे नव्हे; तर त्यांच्या सहवासाने आपल्या आयुष्यात निर्माण झालेल्या भावनेला शब्द देण्याचा प्रयत्न असतो. आव्हाड सरांविषयी लिहिताना नेमके हेच होत आहे. गेली तेवीस वर्षे सोबत काम करताना त्यांच्या कर्तव्यनिष्ठेचा आदर वाटला, सहकार्याचा आधार मिळाला, त्यांच्या विनोदबुद्धीने आणि हसतमुख स्वभावाने अनेक प्रसंग हलके झाले आणि त्यांच्या माणुसकीने अनेक वेळा मनाला स्पर्श केला. म्हणूनच त्यांचा हा सन्मान माझ्यासाठी केवळ अभिनंदनाचा प्रसंग नाही; तो एका दीर्घ सहप्रवासाला मनापासून दिलेली कृतज्ञतेची सलामी आहे.

या आनंदाच्या क्षणी चाणक्य चॅरिटी ट्रस्टचे संस्थापक अध्यक्ष कै. मा. आ. नवनाथरावजी आव्हाड, दिवंगत सचिव कै. रामदासजी आव्हाड, विद्यमान अध्यक्षा श्रीमती उषाताई आव्हाड, विद्यमान सचिव मा. गिरीषजी आव्हाड, तसेच इतर मागास बहुजन कल्याण विभागाचे सहाय्यक संचालक मा. विनोदकुमार लोंढे साहेब, सहाय्यक लेखाधिकारी मा. संजय शेलार साहेब, निरीक्षक मा. तुकाराम कातकडे साहेब, निरीक्षक मा. विनोदकुमार लाड साहेब आणि या पुरस्कार प्रक्रियेत योगदान देणाऱ्या प्रत्येक ज्ञात-अज्ञात हाताप्रती मनःपूर्वक कृतज्ञता व्यक्त करतो.

कारण एखाद्या पुरस्काराची खरी किंमत त्याच्या स्मृतिचिन्हात नसते; त्यामागे उभ्या असलेल्या विचारांची, संस्थांची, माणसांची आणि माणुसकीची साखळी त्याला अर्थ देते. आज आव्हाड सरांच्या गळ्यात पडलेला हा सन्मानाचा हार प्रत्यक्षात अनेकांच्या योगदानाच्या फुलांनी गुंफलेला आहे. त्यातील प्रत्येक फूल वेगळे असले, तरी त्यातून निर्माण होणारा सुगंध एकच—सेवेचा, शिक्षणाचा आणि माणुसकीचा!

मा. सुभाष कारभारी आव्हाड सर, ‘आदर्श अधीक्षक’ पुरस्काराबद्दल आपले मनःपूर्वक अभिनंदन! आपल्या कार्याला मिळालेला हा सन्मान आमच्या संपूर्ण शैक्षणिक परिवारासाठी अभिमानाचा आहे. आपल्या हातून अशीच असंख्य विद्यार्थ्यांची आयुष्ये घडत राहोत, त्यांच्या स्वप्नांना आपल्या मायेची आणि मार्गदर्शनाची साथ मिळत राहो, सहकाऱ्यांच्या वाटचालीत आपला सहकार्याचा हात सदैव पुढे राहो आणि आपल्या चेहऱ्यावरचे हे प्रसन्न हास्य काळाच्या कोणत्याही वादळाने कधीही हिरावून घेऊ नये, हीच मनःपूर्वक सदिच्छा.

चॅरिटी ट्रस्ट पुणे च्या अध्यक्षा मा.श्रीमती उषाताई आव्हाड, सचिव मा श्री गिरीषजी आव्हाड तसेच जेष्ठ मार्गदर्शक मा. श्री भास्करराव आव्हाड यांच्या सह श्री पवार सर, श्री चेमटे सर, श्री भताने सर, श्री विठ्ठल वणवे, सौ आव्हाड आणि समस्त अहिल्यानगर वि. जा. भ ज. आश्रमशाळा कर्मचारी आणि ग्रामस्थ यांनी श्री सुभाष आव्हाड यांचे अभिनंदन केले

«पुरस्काराने आपल्या कर्तृत्वाचा गौरव केला आहे;

पण आपल्या माणुसकीला पुरस्काराची गरज कधीच नव्हती.

कारण ती आपल्या सहवासात आलेल्या प्रत्येकाच्या मनात

आधीच सन्मानाने विराजमान आहे.»

कर्तव्याच्या वाटेवर चालताना

माणुसकीचा दीप तेवत ठेवणाऱ्या

या सहकाऱ्याला मनःपूर्वक सलाम!

आपल्या कर्तव्यनिष्ठेला सलाम!

आपल्या माणुसकीला सलाम!

आपल्या तेवीस वर्षांच्या जिव्हाळ्याच्या सहप्रवासाला सलाम!

आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून राष्ट्रउभारणीच्या या पवित्र कार्याला मनःपूर्वक नमन!

हार्दिक अभिनंदन आणि पुढील उज्ज्वल वाटचालीस मनःपूर्वक शुभेच्छा!

“आदर्श अधीक्षक पुरस्काराने सन्मानित मा. सुभाष कारभारी आव्हाड सर यांच्या कार्यकर्तृत्वाला आणि माणुसकीला सलाम.”

—-शिवश्री. राजेंद्र सोंडे ✍️

पोर्टलवरील सेक्शन: विशेष लेख | गौरवलेख

लेखक: शिवश्री. राजेंद्र सोंडे