कर्तव्यनिष्ठेचा मानवी चेहरा — मा. श्री. विनोद लोंढे साहेब

कर्तव्यनिष्ठेचा मानवी चेहरा — मा. श्री. विनोद लोंढे साहेब

उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल राज्यपाल श्री. जिष्णू देव वर्मा व मंत्री मा. ना. अतुल सावे यांच्या हस्ते सन्मान; आश्रमशाळांतील कर्मचाऱ्यांच्या कर्तृत्वाला प्रतिष्ठा देणाऱ्या संवेदनशील अधिकाऱ्याच्या कार्याचा गौरव

काही सन्मान हे केवळ पुरस्कार नसतात; ते एखाद्या व्यक्तीने आपल्या कर्तव्याशी जपलेल्या नात्यावर उमटलेली विश्वासाची मोहोर असतात. काही गौरव हे व्यासपीठावरच्या काही क्षणांपुरते मर्यादित राहत नाहीत; ते आपल्या कार्यातून असंख्य मनांमध्ये निर्माण झालेल्या आदराचे प्रतिबिंब बनतात. मा. श्री विनोद लोंढे साहेब, सहाय्यक संचालक, इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, अहिल्यानगर यांना उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल महाराष्ट्र राज्याचे महामहिम राज्यपाल श्री. जिष्णू देव वर्मा आणि मा. ना. अतुल सावे, मंत्री, इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र राज्य, यांच्या हस्ते झालेला सन्मान म्हणूनच अधिक अर्थपूर्ण ठरतो. हा गौरव केवळ एका अधिकाऱ्याच्या प्रशासकीय कार्यक्षमतेचा नाही, तर पदाच्या पलीकडे जाऊन मानवी संवेदना जपणाऱ्या एका व्यक्तिमत्त्वाचा आहे.

पदापलीकडे माणुसकी जपणारे व्यक्तिमत्त्व

अधिकारी होणे ही एक प्रशासकीय ओळख आहे; पण त्या पदावर असताना सामान्य माणसाच्या मनात आपलेपणाची जागा निर्माण करणे, त्याच्या अडचणींना केवळ कागदावरील विषय न मानता त्या आपल्या मनाशी जोडून घेणे आणि त्यासाठी मनापासून काहीतरी करण्याची तळमळ असणे, ही खरी कसोटी असते. हीच कसोटी मा. श्री विनोद लोंढे साहेब आपल्या कार्यातून सातत्याने पार पाडताना दिसतात. त्यांच्या वागण्यात अधिकाराचा दर्प नाही, बोलण्यात पदाचा बडेजाव नाही आणि निर्णयांमध्ये केवळ प्रशासकीय औपचारिकता नाही. उलट, त्यांच्या प्रत्येक कृतीत साधेपणा, संवेदनशीलता आणि आपल्या माणसांसाठी काहीतरी करण्याची अंतःकरणातून आलेली आस्था जाणवते.

ग्रामीण मातीतून आलेली संवेदनशीलता

ग्रामीण भागातील शेतकरी कुटुंबातून आलेल्या या व्यक्तिमत्त्वाच्या पायांना आजही मातीचा स्पर्श आहे. संघर्षाची जाणीव आणि सामान्य माणसाच्या जगण्याची धडपड त्यांनी जवळून अनुभवलेली असल्यामुळेच कदाचित त्यांच्या संवेदनशीलतेला एवढी खोलवरची धार लाभली आहे. पदाच्या उंचीवर पोहोचूनही मनाची नाळ जमिनीपासून तुटू न देणे, ही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी श्रीमंती आहे. खुर्ची मोठी झाली, जबाबदारी वाढली; पण मनातील साधेपणा आणि माणसांविषयीची आस्था मात्र तितकीच जिवंत राहिली, हे त्यांच्या कार्यपद्धतीकडे पाहिल्यावर प्रकर्षाने जाणवते.

आश्रमशाळांतील कर्मचाऱ्यांच्या कर्तृत्वाला नवी प्रतिष्ठा

आश्रमशाळांबाबतची त्यांची तळमळ तर विशेष उल्लेखनीय आहे. या शाळा केवळ शासकीय व्यवस्थेतील संस्था नाहीत; त्या समाजाच्या काठावर उभ्या असलेल्या असंख्य मुलांच्या स्वप्नांना आसरा देणारी घरटी आहेत. या शाळांमध्ये काम करणारे शिक्षक, मुख्याध्यापक आणि अधीक्षक यांच्यासमोरची आव्हानेही तितकीच मोठी आहेत. विशेषतः आश्रमशाळेतील शिक्षक हा अनेकदा व्यवस्थेच्या चर्चेत उपेक्षित राहतो. जबाबदाऱ्या मोठ्या, परिस्थिती आव्हानात्मक आणि कामाची व्याप्ती व्यापक असतानाही त्याच्या योगदानाची अपेक्षित दखल अनेकदा घेतली जात नाही. या वास्तवाची जाणीव ठेवून त्यांच्या श्रमांना प्रतिष्ठा मिळावी, त्यांच्या कर्तृत्वाला समाजासमोर योग्य स्थान मिळावे, या भावनेतून या वर्षापासून आश्रमशाळांतील मुख्याध्यापक, शिक्षक आणि अधीक्षक यांच्या कार्याचा गौरव करण्यासाठी ‘आदर्श पुरस्कार’ देण्याची सुरुवात करण्यात आली.

‘भटके विमुक्त दिवस’ : आदर्श पुरस्कारांची प्रेरणादायी सुरुवात

‘भटके विमुक्त दिवस’ या औचित्याचे निमित्त साधून या आदर्श पुरस्कारांचे वितरणही करण्यात आले. हा उपक्रम केवळ पुरस्कार वितरणाचा सोहळा नव्हता; तो वर्षानुवर्षे न बोलता, न थांबता, प्रतिकूलतेतही आपल्या विद्यार्थ्यांसाठी काम करणाऱ्या हातांना दिलेली कौतुकाची थाप होती. ज्यांच्या श्रमांवर अनेक विद्यार्थ्यांची स्वप्ने उभी राहतात, त्यांच्या कार्याची दखल घेतली जाणे म्हणजे त्यांच्या मनात नव्या ऊर्जेची ज्योत प्रज्वलित करणे होय. ‘तुमचे काम दिसत आहे, तुमच्या श्रमांना किंमत आहे आणि तुमचे योगदान महत्त्वाचे आहे’, हा विश्वास देणारा हा सन्मान ठरतो.

खरे तर एखाद्या शिक्षकाच्या हातात दिलेले पुरस्कारचिन्ह त्या एका व्यक्तीपुरते मर्यादित राहत नाही. ते त्याच्या विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यातील चमक वाढवते, त्याच्या सहकाऱ्यांचा आत्मविश्वास उंचावते आणि संपूर्ण व्यवस्थेला कामाची नवी प्रेरणा देते. एका शिक्षकाचा सन्मान म्हणजे अनेक विद्यार्थ्यांच्या भविष्याचा सन्मान असतो. ही जाणीव ज्या प्रशासकीय मनाला होते, तेथे प्रशासन केवळ नियमांच्या चौकटीत राहत नाही; ते संवेदनशीलतेच्या आणि मानवतेच्या विस्तीर्ण आकाशात प्रवेश करते.

मृदू स्वभाव… पण कर्तव्याच्या बाबतीत वज्रासारखी खंबीरता

स्वभावाने मृदू, पण कर्तव्याच्या बाबतीत अत्यंत तत्पर; बोलण्यात नम्र, पण शिस्तीच्या बाबतीत ठाम; वागण्यात साधे, पण कामाच्या बाबतीत काटेकोर—अशा अनेक गुणांचा सुंदर संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसतो. या मृदू स्वभावामागील कर्तव्याची खंबीरता संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराजांच्या अमर शब्दांत अधिक नेमकेपणाने व्यक्त होते—

«“मऊ मेणाहूनि आम्ही विष्णुदास ।

कठिण वज्रास भेदूं ऐसे ॥”»

या ओळींत मृदूता आणि कठोरता यांचा विलक्षण समन्वय दडलेला आहे. माणसांशी वागताना मन मेणासारखे मऊ असावे; पण जेव्हा कर्तव्य, शिस्त, सत्य आणि योग्यतेचा प्रश्न उभा राहतो, तेव्हा वज्रासारख्या निर्धाराने उभे राहावे, हा या विचाराचा गाभा आहे. मा. श्री विनोद लोंढे साहेबांच्या व्यक्तिमत्त्वात याच भावनेचे सुंदर प्रतिबिंब जाणवते. स्वभावातील मृदूता ही त्यांच्या कर्तव्यनिष्ठेची कमजोरी नाही; उलट, तीच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची ताकद आहे. समोरच्या व्यक्तीची अडचण समजून घेणारे हळवे मन आणि आवश्यक त्या क्षणी निर्णयावर ठाम राहणारी खंबीर वृत्ती, या दोन्हींचा सुंदर मिलाफ त्यांच्या कार्यशैलीत दिसतो.

प्रशासनाला मानवतेचा स्पर्श

त्यांच्यासाठी प्रशासन म्हणजे केवळ आदेश देणे नाही, तर माणसं समजून घेणे आहे; शिस्त म्हणजे केवळ नियमांची अंमलबजावणी नाही, तर त्या नियमांना संवेदनशीलतेचा अर्थ देणे आहे; आणि अधिकारीपद म्हणजे केवळ अधिकार गाजवणे नव्हे, तर त्या अधिकाराचा उपयोग योग्य व्यक्तीपर्यंत न्याय आणि सन्मान पोहोचवण्यासाठी करणे आहे. मऊ मेणासारखी संवेदना आणि वज्रासारखी कर्तव्यनिष्ठा—या दोन्हींचा संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला खऱ्या अर्थाने वेगळेपण देतो.

पुरस्कारापेक्षा मोठा असतो माणसांच्या मनातील विश्वास

पुरस्काराचे व्यासपीठ काही क्षणांचे असते. पुष्पगुच्छातील फुले कोमेजतात, स्मृतिचिन्हे कपाटात विसावतात आणि टाळ्यांचा कडकडाटही कालांतराने शांत होतो. मात्र, एखाद्याने आपल्या कार्यातून माणसांच्या मनात निर्माण केलेला विश्वास कधीच कोमेजत नाही. तो काळाच्या ओघात अधिक दृढ होत जातो. म्हणूनच हा सन्मान एका प्रशासकीय कामगिरीची औपचारिक पावती न राहता, संवेदनशीलतेने केलेल्या कार्याचा मानदंड ठरतो.

कारण शेवटी पद माणसाला अधिकार देते; पण संवेदनशीलता त्याला आदर देते. कर्तव्य माणसाला अधिकारी बनवते; पण दुसऱ्याच्या वेदना जाणण्याची क्षमता त्याला लोकांच्या मनात स्थान मिळवून देते. उपेक्षितांच्या प्रश्नांना जाणून घेणे, आश्रमशाळेतील कर्मचाऱ्यांच्या श्रमांना ओळखणे, त्यांच्या कर्तृत्वाला सन्मानाची किनार देणे आणि आपल्या अधिकाराला मानवतेचा स्पर्श देणे—हीच या कार्याची खरी ओळख आहे.

सन्मान एका अधिकाऱ्याचा… पण गौरव कर्तव्यनिष्ठेचा

म्हणूनच मा. श्री विनोद लोंढे साहेब यांचा हा सन्मान पाहताना अभिमान एका कर्तव्यनिष्ठ अधिकाऱ्याच्या कर्तृत्वाचा वाटतो; पण मन भरून येते ते माणसांच्या श्रमांना ओळखणाऱ्या, उपेक्षितांच्या पाठीशी उभ्या राहणाऱ्या आणि आपल्या पदाला संवेदनशीलतेची उंची देणाऱ्या एका व्यक्तिमत्त्वाचा गौरव झाला आहे, या जाणिवेने.

सन्मान एका अधिकाऱ्याचा आहे; पण त्याची खरी उंची त्यांच्या संवेदनशील वृत्तीत आणि कर्तव्याच्या वज्रासारख्या निष्ठेत आहे. म्हणूनच हा गौरव एका व्यक्तीचा नाही—तो कर्तव्यनिष्ठेला, संवेदनशीलतेला आणि मानवतेच्या जाणिवेला मिळालेली मनःपूर्वक सलामी आहे!

— शिवश्री. राजेंद्र सोंडे ✍️